Geelvinck Pianoforte Festival 2012

Olaf-1-kl

Van 5 tot en met 7 oktober 2012 organiseerde het Geelvinck voor de tweede maal zijn pianoforte muziekfestival met de Dag van de Tafelpiano. Hiermee blazen wij het stof van dit instrument voor vroeg-klassieke kamermuziek bij uitstek, de tafelpiano.

Het Geelvinck Pianoforte Festival 2012 bestaat uit twee kamermuziekuitvoeringen van internationaal niveau met Michael Tsalka en Anna-Maria McElwain, een prikkelende muzikale discussieavond over de authentieke muziekuitvoering met Joan Berkhemer en Bas van Bommel in samenwerking met de Willem Mengelberg Vereniging, twee masterclasses door Michael Tsalka, resp. Stanley Hoogland voor aanstormend conservatoriumtalent, twee fringe-concerten, een kleine educatieve tentoonstelling en het inmiddels bekende concours voor eigentijdse composities; dit alles rond de pianoforte tafelpiano.

Compositieconcours

Acht componisten uit Nederland, Armenië, Polen, Rusland en Mexico zonden nieuwe composities in, waarbij de  pianoforte tafelpiano centraal staat. De composities zijn steeds met tafelpiano, zowel solo, als in combinatie met verrassende andere instrumenten (zoals vorig jaar de Japanse koto en de shakuhachi, maar ook sopraan en laptop; en dit jaar o.a. samen met barokviool en barokaltviool en met pingpongballen). De jury bestond uit Martijn Padding, Michael Tsalka, Stanley Hoogland, Willem Brons en Peter Sykes (Boston, VS). De bedoeling is dat alle composities worden uitgevoerd en dat tevens opnames worden gemaakt voor de productie van een CD. In de toekomst zullen de winnende composities ook op diverse locale podia in Nederland en daarbuiten worden uitgevoerd.

Winnaars Geelvinck Square Pianoforte Compositieconcours 2012

De jonge en veelbelovende Russische componiste Anna Mikhailova (1984) won het 2e Geelvinck Square Pianoforte Compositieconcours met de in opdracht geschreven en heel vernieuwende compositie  ‘Time Traveller’s Lullaby’ voor pianoforte tafelpiano, sopraan en viola da gamba.

De tweede prijs ging naar Miranda Driessen (1969) voor haar compositie ‘Unwind’ voor pianoforte tafelpiano solo, waarbij op opvallende wijze gebruik wordt gemaakt van pingpongballen. De derde prijs was voor de Mexicaanse componist Leonardo Coral (1962) met zijn compositie ‘Constellaciones’ (Sterrenbeelden) voor pianoforte tafelpiano solo opgedragen aan Michael Tsalka.

Anna Mikhailova en Miranda Driessen waren eveneens winnaars eerste prijs ex aequo van het eerste compositieconcours in 2011. Hun nieuwe – winnende – composities zijn geschreven in opdracht van ons festival.

Winnende compositie

Anna Mikhailova, die inmiddels in Nederland woont, schreef over haar nieuwe compositie: “A piece with the element of game and celebration and with the story and theatre element in it; to bring alive the atmosphere of an 18th century palace party with the poetry and singing competitions and games.”.

Het stuk werd voor een groot publiek zondagmiddag 7 oktober in de passende omgeving van de stijlkamers van het Geelvinck Hinlopen Huis in première uitgevoerd door Kaoru Iwamura op een Broadwood pianoforte tafelpiano uit 1821, tezamen met de Japanse sopraan Mikae Natsuyama en Florencia Bardavid Hoecker op viola da gamba.

Eigentijdse composities voor historische tafelpiano’s

Een eervolle vermelding was op zijn plaats voor Sylvia Maessen (1959) met haar compositie ‘Les plaies du monde’ op tekst van Rutebeuf (1230-1285) voor pianoforte tafelpiano en sopraan, excellent uitgevoerd door Stanley Hoogland op een Broadwood tafelpiano uit 1829 samen met de sopraan Marine Fribourg.

De andere Nederlandse inzendingen waren van Hans Bakker (1945) met ‘Hortus Conclusus’ (dat qua thema goed aansluit op de lopende tentoonstelling in het Geelvinck: ‘Naar Buiten! – stedelingen en hun buitenplaatsen’) en ‘In his Master’s Garden’, en van Mari-Anne Hof (1960) ‘Between 2 and 7’ voor pianoforte tafelpiano, barokviool en barokaltviool, dat zondagmiddag twee keer werd uitgevoerd.

Op vijf verschillende historische tafelpiano’s werden de premières van zeven composities uitgevoerd door Stanley Hoogland, Kaoru Iwamura en Michael Tsalka, bijgestaan door zes op de barok gespecialiseerde musici.

Opvallend was de ‘Hommage à John Cage’ van de Armeense componist Hayk Melikyan uitgevoerd door Stanley Hoogland op een Roduwart pianoforte tafelpiano uit 1798.

De middag werd afgesloten met – hors concours – een recent teruggevonden werk van Wolfgang Amadeus Mozart: Allegro Molto in C major (uit Sterzing 1780) uit  circa 1767 (na zijn reis door West-Europa waarbij hij ook Amsterdam aandeed) uitgevoerd door Kaoru Iwamura op een pianoforte tafelpiano van Buntebart & Sievers uit 1789; de Nederlandse première vond 7 juli j.l. plaats, eveneens in het Geelvinck Hinlopen Huis.

Het op de valreep uit Polen van de jonge componist Kamil Pawlowski binnengekomen ‘Ryskowe Rondo’ zal op later datum worden uitgevoerd.

Het gehele overzicht van op video opgenomen uitvoeringen van nieuwe composities vindt u hier.

Tafelpiano (square pianoforte)

De vroege piano – de pianoforte vormt in wezen de overgang tussen het klavecimbel en de moderne piano – is het instrument waarop wereldberoemde componisten, zoals Mozart, Beethoven, de tweede generatie Bach, Haydn, Schumann, Schubert, Dussek enz., hun werken componeerden, die in honderdduizenden huiskamers in Europa en daarbuiten voornamelijk op de tafelpiano werden uitgevoerd. De tafelpiano is het kleinere zusje van de pianofortevleugel en daardoor bij uitstek het kamermuziekinstrument van de gegoede burgerij; het past in de huiskamer en kan makkelijk vervoerd worden naar de buitenplaats.

Doordat de techniek van de tafelpiano in de tweede helft 18e en de 19e eeuw zich stap-voor-stap verder ontwikkelde, is niet alleen de klankkleur en speelwijze van deze pianofortes anders dan de moderne piano, maar zijn er ook opmerkelijke verschillen tussen tafelpiano’s onderling. In ambachtelijke ateliers door heel Europa zijn tafelpiano’s geproduceerd, soms – zoals Broadwood & Sons in Londen – in aantallen van duizenden instrumenten per jaar. Ook in Amsterdam werden tafelpiano’s van hoge kwaliteit geproduceerd, onder andere door de Gebr. Meyer, Van der Does, Van Raay, Wolkoff en vele andere. Een gerestaureerd exemplaar was recent te zien in de tentoonstelling over Lodewijk Napoleon in het Paleis op de Dam. Na het midden van de 19e eeuw, is de tafelpiano in de huiskamer geleidelijk vervangen door de moderne rechtopstaande piano, nog steeds het meest bespeelde muziekinstrument in Nederland.

Voor wie een beeld wil krijgen van het alledaagse muzieklandschap in de huiskamer van de opkomende burgerij in de periode, die als schanierpunt voor het ontstaan de huidige maatschappij wordt beschouwd, en tevens de basis vormt voor de klassieke muziek, is het beluisteren van de tafelpiano onontbeerlijk. Voor het begrip van het tijdsbeeld en om voeling te krijgen met hetgeen de componist bedoeld heeft, is vakonderwijs in het bespelen en het bespeelbaar houden van diverse soorten tafelpiano’s essentieel. Voor de authentieke uitvoering van vroege klassieke muziek in de historische context is het zelfs onmisbaar.

Sweelinck Collectie

De belangrijkste collectie bespeelbare Nederlandse tafelpiano’s en pianofortes is de Sweelinck Collectie (voormalige collectie van het Conservatorium van Amsterdam), die nu onder de vleugels van Museum Geelvinck wordt beheerd. Na de verhuizing van het conservatorium, is het leeuwendeel van deze collectie in depot terecht gekomen. Samen met het conservatorium en de beheerstichting van de collectie , heeft het museum een plan ontwikkeld om op passende locaties door geheel Nederland deze historische instrumenten weer tot klinken te brengen. Door de collectie digitaal te ontsluiten, door ‘netwerk’-tentoonstellingen (tezamen met en verspreid over verschillende musea en locaties) en door diverse muzikale activiteiten o.a. voor kinderen, voor vakeducatie en voor het brede publiek, willen wij de tafelpiano weer als een schone slaapster tot leven wekken. Het initiatief wordt gesteund door de Stichting Nederlands Muziekmuseum en  het Mondriaan Fonds. Het festival is mede bedoeld om de aandacht te vestigen op dit initiatief.

De kernperiode van de bewonersgeschiedenis van het Geelvinck Hinlopen Huis is de uitgebreide 18e en eerst helft 19e eeuw. De collectie historische muziekinstrumenten (Sweelinck Collectie) en de programmering van het muziekpodium (Geelvinck Salon) sluit hierbij aan. Het Geelvinck blikt niet alleen terug op het verleden: door als uitgangspunt het huidige gebruik van het historische huis te kiezen – bijv. door de uitvoering van eigentijdse composities op historische instrumenten –, onderstrepen wij de continuïteit in het hergebruik van cultureel erfgoed.

Jong talent

Het bespelen van de pianoforte vereist van de pianist speciale kennis en vaardigheid. De conservatoria van Amsterdam en Den Haag hebben hierin wereldwijd bekendheid opgebouwd. Onder leiding van specialisten, zoals bijv. Willem Brons en
Richard Egarr, maken conservatoriumstudenten zich deze techniek eigen.

Het kunnen bespelen van een pianofortevleugel, betekent echter nog niet dat de pianist ook de vaardigheid voor het bespelen van verschillende soorten tafelpiano’s beheerst. In Nederland maakt met name Bart van Oort (Koninklijk Conservatorium Den Haag) zich sterk voor het bespelen van de tafelpiano.

In Engeland staat vooral Finchcocks Musical Museum, bijgestaan door het internationale netwerk van The Friends of the Square Piano’s, bekend als het centrum voor het behoud van dit muzikale erfgoed. De Nederlandse vertegenwoordiger van The Friends of the Square Piano is prof.dr. O.S. van Hees en hij is tevens als (vrijwillig) conservator voor tafelpiano’s verbonden aan ons museum.

Binnen de Sweelinck Collectie bestaat het leeuwendeel van de pianofortes uit tafelpiano’s, waarvan er één voor vakonderwijs in bruikleen is bij het Conservatorium van Amsterdam. De bespeelbare tafelpiano’s in ons museum staan eveneens ter beschikking van conservatoriumstudenten en afgestudeerde musici. Regelmatig worden binnen de Geelvinck Salon hierop kamerconcerten gegeven.

Masterclasses

Door middel van de twee masterclasses tijdens het festival – door Michael Tsalka en door Stanley Hoogland – willen wij het bespelen van de pianoforte tafelpiano bij jonge musici stimuleren. Daarnaast gaven wij conservatoriumstudenten in de ‘fringe’ op zaterdagmiddag 6 oktober gelegenheid om hun kunnen op de tafelpiano ten gehore te brengen.

Concours voor aanstormend talent

Na het eerste  concours voor jonge musici op de tafelpiano in 2011, zijn er inmiddels voorbereidingen getroffen voor het tweede concours voor het bespelen van de tafelpiano door jonge, veelbelovende musici (tot 35 jaar). Dit concours – dat in het voorjaar van 2013 gepland is – is uniek in de wereld. De winnaar van dit concours krijgt de mogelijkheid om concert op tafelpiano te geven tijdens het Pianoforte Festival van Finchcocks Musical Instruments Museum.

Tentoonstelling

Evenals vorig jaar, waren tijdens het festival een tiental pianofortes en vroege piano’s te zien in ons museum. Prof.dr. Olaf van Hees gaf als conservator uitleg bij de verschillende instrumenten en over de techniek van de tafelpiano en de ontwikkeling die deze doorgemaakt heeft. Omdat de tafelpiano door het mechaniek om zacht (piano) en hard (forte) te spelen zich beter verhield bij de indertijd  opkomende Romantiek, sluit dit vanzelfsprekend aan bij de toenmalige bewonersgeschiedenis van het Geelvinck.

In de tentoonstelling was een merkwaardig instrument te zien in bruikleen van Kasteel Duivenvoorde. Dit bijzondere, relatief kleine toetsinstrument was oorspronkelijk een ‘gebonden klavichord’, maar is in de 2e helft van de 18e eeuw omgebouwd tot een tafelpiano. Dit werd indertijd vaker gedaan, doch door de tand des tijds zijn deze instrumenten zeldzaam geworden. Het karakteriseert de overgang tussen het klavichord naar de tafelpiano. Deze ‘ontdekking’ van Olaf van Hees is nu te zien in de tentoonstelling ‘Naar Buiten!’. Door het kleine formaat liet dit instrument zich gemakkelijk naar de buitenplaats transporteren.

Samenwerking

Wij werken samen met verschillende andere festivals voor oude muziek wereldwijd, ondermeer van het Finchcocks Museum (Engeland), het Boston Early Music Festival (VS), Kuopio Early Keyboard Festival (Finland) en volgend jaar het Musica Antiqua Festival in Brugge. Het ligt in de bedoeling, dat het festival in de komende jaren uitgebreid wordt met diverse muziekpodia voor tafelpiano naar verwacht ondermeer in Den Haag, Voorschoten, Zaandijk en tevens op buitenplaatsen regionaal door het hele land mede in het kader van het ‘netwerkmuseum’ voor de historische muziekinstrumenten van de Sweelinck Collectie.

John Broadwood & Sons (by appointment to Her Majesty The Queen Pianoforte Manufacturers)

Het festival wordt mede mogelijk gemaakt door bijdragen van culturele fondsen (vorig jaar Het Amsterdamsche Fonds) en particuliere donateurs, waaronder de Vrijmetselaarsloge “De Oude Plichten” te Den Haag. Belangrijk is de steun van Broadwood & Sons in Engeland, waarvan de geschiedenis teruggaat tot 1728 (reeds sedert George II hofleverancier). In de eerste helft 19e eeuw werd dit bedrijf wereldleider met een ambachtelijke productie van meer dan 2.500 tafelpiano’s per jaar. De pianofortevleugel van John Broadwood – de eerste in Engeland – werd overigens vervaardigd door de Nederlander Americus Backers; de hedendaagse vleugel is nog immer gebaseerd op zijn ontwerp, dat een aanzienlijke verbetering vormde van de vroege Weense pianofortevleugels gebaseerd op de ontwerpen van Cristofori en Silbermann.

Steun het festival

Ondanks een positieve beoordeling door het Fonds voor Podiumkunsten, heeft het festival helaas geen fondsen toegewezen gekregen. Desondanks is besloten om met de zeer geringe middelen, die ons ter beschikking staan (i.c. vrijwilligerswerk), het festival in bescheiden omvang doorgang te laten vinden. De musici, en het museum met zijn vrijwilligersteam zetten zich belangeloos in voor het festival ten bate van het bespeelbaar houden van deze historische tafelpiano’s van de Sweelinck Collectie.

Alle bijdragen voor ons aankomende concours voor jong talent op de tafelpiano zijn van harte welkom op rekeningno. 61.42.54.736 t.n.v. Geelvinck Hinlopen Huis Stichting o.v.v. ‘schenking concours jong talent’. De museumstichting is een ANBI en uw schenkingen zijn daardoor fiscaal aftrekbaar en komen volledig ten goede aan onze doelstelling. Heeft u interesse om te sponsoren, een concoursprijs of een tafelpiano te adopteren, met een groep vrienden of relaties naar het concours of een kamerconcert komen, of wilt u ons in natura steunen met bijv. publiciteit, neemt u dan zeker contact op met Jurn Buisman: buisman@geelvinck.nl

Museum Geelvinck Hinlopen Huis is actief lid van ICOM CIMCIM, de wereldwijde koepel muziekinstrumenten-musea.  Sinds 2009 werkt het museum in een strategische alliantie met het Amsterdam Museum.