De Tafelpiano – living history

De Tafelpiano

De tafelpiano – in het Engels ‘square piano’ genoemd – is een tafelformaat pianoforte uit de roerige periode van de late 18e en begin 19e eeuw. Het symboliseert bij uitstek de socialiserende rol van muziek in de huiskamer en de emancipatie van de burgerij. Daarmee is de tafelpiano de voorloper van één van de belangrijkste onderdelen van het huidige muziekonderwijs voor kinderen, de piano, en tevens van de hedendaagse digitale muziekinstrumenten zoals de synthesizer.

De tafelpiano – en dat geldt voor de pianoforte in het algemeen – heeft een klankkleur die significant verschilt van de moderne piano. De ontwikkeling van de bouwtechniek van deze voorlopers van de hedendaagse piano, maken tevens dat er grote individuele verschillen tussen de instrumenten – eveneens voor de leek – duidelijk hoorbaar zijn.

Het belang van het bespelen en bespeelbaar houden van deze instrumenten heeft diverse aspecten:

1. Om begrip te krijgen voor de composities uit de 18e en 19e eeuw is het noodzakelijk om deze uit te kunnen voeren op de instrumenten die de componist indertijd inderdaad ter beschikking had; immers de moderne piano bestond toen nog niet. De pianoforte heeft niet alleen een andere klankkleur, maar het bespelen ervan vereist ook een andere techniek. Deze instrumenten hebben bij voorbeeld minder octaven dan een moderne piano. Deze technische verschillen hebben eveneens invloed op composities.

2. Indien wij heden ten dage een indruk willen krijgen hoe de muziek indertijd moet hebben geklonken, dus zoals de componist en zijn toenmalige publiek het gehoord moet hebben, is het vereist de bewuste muziek op deze instrumenten (of kopieën daarvan) te spelen.

3. In het verlengde van het vorige punt kan tevens genoemd worden de soundscape van de huiskamer in de tweede helft 18e en de 19e eeuw. Deze instrumenten vormen bij uitstek de sociale uitdrukking van het groeiende zelfbewustzijn van de welgestelde burgerij: in de huis- of muziekkamer van ieder zichzelf respecterend, gegoed gezin stond indertijd een tafelpiano (de productiecijfers van de ambachtelijk pianoindustrie spreekt boekdelen: alleen al de bekende Londense firma Broadwood & Sons Ltd. produceerde tienduizenden tafelpiano’s per jaar en daarnaast ontstonden er kleinere en grotere pianofabrieken in heel Europa; alleen al in Amsterdam waren er vijf).

4. Om historische (fortepiano)-instrumenten bespeelbaar te houden is het noodzakelijk dat de technische kennis van restauratie, revisie en stemming van deze instrumenten behouden blijft. Dit is specialistisch werk dat uitsluitend door ervaring in stand wordt gehouden: living history. Amsterdam heeft internationaal faam als een centrum voor dit specialisme.

5. Vanzelfsprekend is het noodzakelijk dat musici de techniek van het bespelen van de fortepiano beheersen. Het Conservatorium Amsterdam tezamen met het Koninklijk Conservatorium in Den Haag trekken jonge musici vanuit de gehele wereld voor deze opleiding. Nederland wordt wereldwijd gezien één van de belangrijkste centra voor deze opleiding op topniveau. Om oefening te verkrijgen, is het noodzakelijk liefst zoveel mogelijk verschillende historische instrumenten te kunnen bespelen; deze moeten dan wel – in bespeelbare staat – voorhanden zijn.

6. Doordat deze instrumenten een andere klankkleur hebben dan een moderne piano, zijn het eveneens aantrekkelijke instrumenten voor hedendaagse componisten. Daarmee is het historische instrument niet alleen van belang voor de interpretatie van het verleden, maar staat het tevens in de huidige tijd.

7. Niet alleen voor de muziekgeschiedenis, maar ook voor het beeld van de sociaal-maatschappelijke en economische geschiedenis en de historie van het Nederlands interieur is het van belang om deze historische instrumenten te behouden. Immers Amsterdam was in de late 18e en vroege 19e eeuw een belangrijk productiecentrum van deze toetseninstrumenten. En in vele grachtenhuizen zal toen een tafelpiano een prominente plaats hebben gekregen; omdat er toen nog geen radio, grammafoon, CD-speler of iPod voor handen was, vormde juist dit instrument het muzikale middelpunt van de huiselijke gezelligheid.

 

De Sweelinck Collectie

Het festival wil niet alleen het belang voor de historische muziekuitvoering van het bespelen en bespeelbaar houden van historische instrumenten benadrukken. Eveneens stimuleert het festival hedendaagse componisten de bijzondere klankkleur van deze instrumenten te gebruiken in nieuwe composities. Het vormt daarmee niet alleen een verrijking van het pallet aan cultuuruitingen in Amsterdam. Tevens wordt hiermee een bijna vergeten onderdeel van de Amsterdamse muziekgeschiedenis op de kaart gezet.

De collectie tafelpiano’s vormt een belangrijk onderdeel van de Sweelinck Collectie van historische muziekinstrumenten. De instrumenten van Nederlandse makelij geven tezamen een sluitend beeld van de productie in de periode van het laatste kwart 18e eeuw en de eerste helft 19e eeuw. Dit collectieonderdeel (circa 40 instrumenten) is in de procedure om te worden opgenomen in de lijst nationaal erfgoed. De behoud- en beheertaak over de Sweelinck Collectie, waarvan de stichting in samenwerking met het Conservatorium Amsterdam acteert, is onder de vleugels van Museum Geelvinck Hinlopen Huis gebracht. Dit huismuseum heeft als kernperiode de 18e en eerste helft 19e eeuw en is gefocust op het in beeld brengen de huiskamer in de grachtengordel in heden en verleden.